Kolejna część procesów rzeźbotwórczych (zdecydowanie największa) skupiona na charakterystyce czynnik – proces – forma.

Poniżej znajduje się maksymalnie skompresowana dawka wiedzy w postaci tabelki skupiającej się na trzech elementach: nazwie formy terenu, czynniku rzeźbotwórczym oraz procesie, który prowadzi do powstania danej formy terenu.  Jeszcze niżej znajduje się wyjaśnienie wybranych pojęć.

Dolina U-kształtna, z prawej strony widoczny wodospad kończący dolinę zawieszoną / Fot. Shirley Mcwhite z Pixabay

Dolina U-kształtna (żłób lodowcowy) – dolina  o przekroju w kształcie litery U. Cechuje się stromymi zboczami i szerokim dnem. Powstaje w wyniku poszerzania dna doliny rzecznej oraz podcinania jej zboczy przez jęzor lodowcowy.

Dolina zawieszona – boczna dolina opadająca do doliny głównej stromym progiem. U jej wylotu często tworzą się wodospady. Powstaje w wyniku podcięcia zboczy głównej doliny oraz jej poszerzenia przez jęzor lodowcowy, w wyniku czego dno doliny bocznej, początkowo znajdujące się na tej samej wysokości co doliny głównej, znajduje się znacznie wyżej.

Drumliny – podłużne wzgórza o wysokości kilkudziesięciu metrów i długości do kilku kilometrów. Powstają po stopieniu się lodowca w wyniku większego na gromadzenia się materiału w szczelinach lodowca, który naniosła tam woda płynąca po powierzchni lodowca.

Głaz narzutowy (eratyk) – bloki skalne różnej wielkości i o różnym kształcie, przyniesione przez lądolód

Głaz narzutowy / Fot. HISdesign z Pixabay

Kemy – garby lub pagórki ułożone równolegle do czoła lodowca o wysokości do kilkudziesięciu metrów. Powstają w wyniku nagromadzenia się materiału (piaski, żwiry) naniesionego przez wodę, w szczelinach lodowca lub między bryłami martwego lodu (oderwanego od poruszającego się lodowca)

Kocioł lodowcowy (cyrk lodowcowy, kar) – zagłębienie o owalnym kształcie otoczone z trzech stron stromymi ścianami, obecnie zazwyczaj jest wypełnione wodą. Powstaje w miejscu tworzenia się lodowca górskiego a więc pod polem firmowym. Lód przesuwając się po dnie rzeźbi je i pogłębia.

Kocioł lodowcowy wypełniony wodą / Obraz max_gloin z Pixabay

Karling – szczyt o strzelistym kształcie, który powstał w wyniku podcinania zboczy wzniesienia przy polach firnowych.

Matterhorn jako przykład karlingu / Fot. Viola z Pixabay

Morena boczna – wał o maksymalnej wysokości kilkudziesięciu metrów ciągnący się wzdłuż zbocza doliny. Powstaje w wyniku osadzenia się materiału, który lodowiec niesie w swojej bocznej części. Ten materiał skalny powstaje w wyniku podcinania zboczy doliny przez lodowiec na powierzchni którego następnie lądują skały przemieszczające się ze zboczy doliny w wyniku grawitacji.

Lodowiec górski w dolinie. Po bokach widoczna morena boczne a czarne linie na powierzchni to morena środkowa / Obraz Nico Grütter z Pixabay

Morena czołowa – wzgórze, ciąg wzgórz lub wał o wysokości względnej do kilkudziesięciu metrów. Powstaje w czasie dłuższego postoju lodowca, gdy z materiału niesionego przez lodowiec usypuje się wał. W przypadku, gdy materiał jest pchany przed lodowcem – wtedy taki wał nazywamy moreną spiętrzoną.

Morena denna – powierzchnia o urozmaiconej rzeźbie (liczne zagłębienia i pagórki) powstała na obszarze, na którym wcześniej znajdował się lodowiec. Charakter rzeźby jest spowodowany nierównomiernym rozmieszczeniem materiału w lodowcu oraz na jego powierzchni, który w momencie topnienia lodowca jest osadzany.

Morena środkowa – wał o maksymalnej wysokości kilkudziesięciu metrów, który powstaje na przedłużeniu miejsca, w którym dwie doliny łączą się w jedną. Powstaje w wyniku połączenia się dwóch jęzorów lodowcowych w jeden w efekcie czego dwie moreny boczne łączą się w jedną morenę środkową.

Mutony (barańce) – pagórki skalne o wysokości do kilkudziesięciu metrów. Od strony, z której nadchodzi lodowiec pagórek jest zeszlifowany, zbocze jest dłuższe i łagodniej nachylone. Po przeciwnej stronie lód zabiera pokruszone fragmenty skał, powierzchnia zbocza jest poszarpana a samo zbocze jest bardziej strome.

Wybrzeże szkierowe – skaliste wyspy to mutony / Fot. Jussi777 z Pixabay

Ozy – wały lub ciągi pagórków prostopadłe do czoła lodowca, o długości do kilkudziesięciu kilometrów a wysokości dochodzącej do kilkudziesięciu metrów. W obniżeniach na powierzchni lodowca, którymi płynęła woda osadzał się głównie żwir i piasek (podobnie jak w dnie doliny rzecznej). Po stopieniu się lodowca ten materiał opada na powierzchnię i tworzy ciągi wzniesień.

Pradolina – Szeroka (do kilkudziesięciu kilometrów) dolina o płaskim dnie rozciągająca się wzdłuż czoła dawnego lodowca. Powstała w trakcie dłuższego postoju lodowca w miejscach dawnych rzek płynących równolegle do czoła lądolodu, którymi płynęła woda pochodząca z topnienia lodowca oraz rzek.

Rynna polodowcowa – wydłużone obniżenie o stromych zboczach i nierównym dnie o przebiegu prostopadłym do czoła dawnego lodowca. Zagłębienie powstało w wyniku silnej erozji powodowanej przez wody płynące pod lodowcem.

Sandry – rozległe stożki o niewielkim nachyleniu, zbudowane z piasków i żwirów. Powstają w wyniku osadzania materiału na przedpolu lodowca przez wody wypływające spod samego lodowca. Pojedyncze stożki sandrowe mogą się połączyć tworząc rozległe równiny sandrowe.

GeoEdukacja to gry, podcasty, kanał youtube i ta strona interentowa.

Wspieraj działalność GeoEdukacji w serwisie Patronite.